Africa Biogas Partnership Programme w Kenii i regionie: ile biodigestorów zbudowano i na jakich zasadach

Africa Biogas Partnership Programme (ABPP) to największy zorganizowany program domowych biodigestorów w Afryce Wschodniej i Zachodniej: SNV i Hivos wspólnie z krajowymi programami zbudowały w nim według broszury SNV z 2020 r. ponad 65 tys. instalacji. Poniżej porządkujemy dostępne dane o programie i pokazujemy, skąd biorą się rozbieżności między liczbami podawanymi przez organizatorów.

Struktura programu

ABPP jest partnerstwem publiczno-prywatnym między Hivos, SNV i Dyrekcją Generalną ds. Współpracy Międzynarodowej (DGIS) holenderskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Hivos pełni rolę zarządcy funduszu, a SNV odpowiada za rozwój kompetencji i zarządzanie wiedzą. Program wspiera krajowe programy biogazowe w pięciu państwach: Etiopii, Kenii, Tanzanii (Tanzania Domestic Biogas Programme, TDBP), Ugandzie i Burkina Faso (PNB-BF). Według przeglądu Clemens i in. ABPP powstał w 2009 r. Poza DGIS finansowały go później m.in. ENDEV-RBF oraz rządy Burkina Faso i Etiopii. Strona SNV oznacza program jako zakończony, a Hivos informuje, że okres finansowania dobiegł końca. Celem było zbudowanie rynku komercyjnie opłacalnych domowych biodigestorów, w którym udział biorą lokalne przedsiębiorstwa, organizacje pozarządowe i rządy.

Liczby: co jest pewne, a co nie

Organizacje prowadzące program podają różne liczby i nie wynikają one wprost z tych samych definicji i dat:

Najuczciwszy wniosek brzmi: najnowsza dostępna broszura SNV mówi o ponad 65 tys. instalacji w pięciu krajach, starsze podsumowania — o ponad 50 tys., a Hivos opisuje 60 tys. w samej fazie 2. Liczby krajowe (w tym dla Kenii) należy brać z raportów konkretnych programów krajowych; trzy kraje wschodnioafrykańskie, które objął przegląd naukowy, to według niego ponad 27 tys. instalacji do 2017 r., w połowie w Kenii.

Faza 2 i kredyty węglowe

Hivos opisuje fazę 2 jako okres 2014–2019 z budżetem 88 mln EUR, w tym 60 mln EUR wkładu gospodarstw domowych i 3 mln EUR przychodów z kredytów węglowych. Do wyników fazy 2 zalicza 90 firm budowlanych, 4,2 tys. miejsc pracy oraz zaangażowanie 45 instytucji kredytowych, które udzielają pożyczek na zakup biodigestora. Logika finansowania klimatycznego jest taka: każdy biodigestor zastępuje część drewna opałowego (mniej wycinki, mniej emisji i mniej dymu w kuchni), a udokumentowane redukcje są sprzedawane inwestorom, co częściowo finansuje dopłaty do instalacji i serwis. Kredyty węglowe stanowiły jednak niewielką część budżetu fazy 2, więc głównym źródłem pieniędzy były gospodarstwa domowe.

Dlaczego program ma znaczenie również dla branży europejskiej

1. Model rynkowy zamiast wyłącznie dotacji: lokalni murarze i przedsiębiorstwa, kontrola jakości i kredyty dla klientów.
2. Poferment (bioslurry) traktowany jako produkt: Hivos podaje, że fermentat nawoził ponad 300 tys. ha. Zob. Bioslurry z domowych biodigestorów w Afryce Wschodniej.
3. Trwałość działania: przegląd naukowy odnotowuje, że w 2016 r. nie działało 27% biodigestorów zbudowanych w latach 2009–2013, więc program uruchomił centra telefoniczne i kampanie napraw. Zob. też Rwanda: biogaz w więzieniach i szkołach: instalacja, która nie działa, nie produkuje redukcji emisji.
4. Zależność od dopłat: dane z Tanzanii pokazują, że po zakończeniu subsydiów sprzedaż może gwałtownie spaść (Tanzania: co się stało po zakończeniu dopłat).

Dane liczbowe warto więc czytać krytycznie, a oceniać programy po trwałości działania instalacji, a nie wyłącznie po liczbie zbudowanych jednostek.

Jak wygląda typowy domowy biodigestor

Domowy biodigestor to zwykle podziemna komora o objętości kilku metrów sześciennych, zasilana codziennie obornikiem bydlęcym rozcieńczonym wodą. Gaz zbiera się w kopule i rurą trafia do kuchni, gdzie zasila palnik. Dlatego programy kierowano do gospodarstw, które mają stały dostęp do obornika. Według Hivos 38 tys. kobiet oszczędza średnio 2,5 godziny dziennie, które wcześniej poświęcały na zbieranie drewna lub szorowanie zasmolonych garnków. Przegląd naukowy podaje, że połowa użytkowników w Kenii gotuje wyłącznie na biogazie, a w Ugandzie i Tanzanii częstsze jest łączenie biogazu z innymi paliwami (fuel stacking), co utrudnia osiągnięcie korzyści zdrowotnych i środowiskowych.

Rola murarzy i przedsiębiorców

Istotną cechą ABPP było szkolenie lokalnych mistrzów budowlanych. Hivos wskazuje 90 przedsiębiorstw budowlanych w fazie 2. Dzięki temu program miał szansę trwać po zakończeniu dopłat, bo na rynku zostawali wykonawcy z kompetencjami i marką. Przegląd Clemens i in. wskazuje jednak, że wysoki koszt początkowy, ograniczony dostęp do kredytu i brak konserwacji pozostają barierami, zwłaszcza po wycofaniu dotacji inwestycyjnej; program opracował więc tańsze, zmodyfikowane projekty kopuły stałej. Tam, gdzie dopłaty znikały, wykonawcy tracili klientów (zob. wpis o Tanzanii).

Jak czytać deklaracje programów

Liczba zbudowanych biodigestorów jest łatwa do policzenia, ale nie mówi, ile z nich nadal działa. Dla oceny skuteczności kluczowe są raporty monitoringu użytkowników, wyniki inspekcji technicznych i dane o wykorzystaniu gazu oraz pofermentu. Gdy programy podają liczby beneficjentów, zwykle mnożą liczbę instalacji przez średnią wielkość gospodarstwa domowego, co jest szacunkiem, nie pomiarem.