Tanzania: co stało się z rynkiem biodigestorów po zakończeniu dopłat w programie TDBP

Tanzania Domestic Biogas Programme (TDBP) to przykład programu, który szybko zbudował bazę kilkunastu tysięcy domowych biodigestorów, a następnie zderzył się z pytaniem, co dzieje się z rynkiem po wygaśnięciu dopłat. Dostępne relacje są częściowo anegdotyczne, ale ilustrują problem, który występuje w niemal każdym programie finansowania energii odnawialnej.

Program i jego wyniki

Według SNV program TDBP rozpoczął działalność w 2009 r. jako część Africa Biogas Partnership Programme; Bioenergy News pisał o jego uroczystym starcie 26 marca 2011 r. i budżecie 16 mln EUR na 12 tys. instalacji. Komunikat SNV z 22 lutego 2016 r. mówił o wdrożeniu 12 tys. biodigestorów, z których korzystało ponad 70 tys. osób, co odpowiadało założonemu celowi. Program miał kontynuację: planowano budowę kolejnych 10 tys. instalacji w latach 2016–2017, a Agencja Energetyki Wiejskiej (REA) z poparciem ambasady Norwegii przeznaczała na to ok. 1,6 mln USD, głównie na rabaty inwestycyjne dla gospodarstw, przekazywane przez firmy budujące biogazownie. ABPP dokładał w tym czasie ponad 3 mln USD. Według SNV w ramach TDBP powstało ponad 60 przedsiębiorstw budowlanych.

Co się stało po zakończeniu dopłat

SNV opublikował w sierpniu 2017 r. relację jednego z mistrzów budowlanych (murarzy szkolonych w programie). Wynika z niej, że liczba klientów spadła po tym, jak TDBP przestał dopłacać do budowy pod koniec 2014 r.: z 165 instalacji w 2013 r. i 201 w 2014 r. do 20 w 2015 r. i zaledwie 6 w 2016 r. To dane jednego wykonawcy, nie całego programu, więc nie wolno ich uogólniać na cały rynek. Ilustrują jednak mechanizm: gdy cena instalacji dla gospodarstwa rośnie o kwotę dopłaty, część potencjalnych klientów rezygnuje.

Dlaczego tak bywa

• Wysoki koszt początkowy w porównaniu z dochodem gospodarstwa; biodigestor oszczędza koszty opału dopiero w kolejnych latach.
• Brak kredytu dla gospodarstw wiejskich na zakup instalacji.
• Niepewność działania: potencjalni klienci widzą sąsiadów z niedziałającymi instalacjami (por. Rwanda: biogaz w więzieniach i szkołach).
• Zanik marketingu i szkoleń, które program finansował, a rynek nie przejmuje w całości.

Wnioski dla projektantów wsparcia

1. Dopłata powinna być malejąca, a nie znikać gwałtownie, aby rynek mógł się dostosować.
2. Finansowanie kredytowe, np. przez mikrofinanse, uzupełnia dopłatę i buduje trwały popyt.
3. Serwis posprzedażowy i gwarancje zwiększają zaufanie potencjalnych klientów.
4. Przychody z dodatkowych produktów (nawóz z bioslurry, kredyty węglowe) mogą częściowo zastąpić dopłatę. Szerzej o programie regionalnym: ABPP w Kenii i regionie.

Analogia do Polski jest czytelna: programy dotacji dla biogazowni rolniczych (np. z NFOŚiGW) uruchamiają inwestycje, ale ich trwałość zależy od tego, czy ekonomia działa także po zakończeniu naboru.

Mechanika rynku dopłat

Gospodarstwo, które rozważa zakup biodigestora, porównuje dwa koszty: inwestycji początkowej i dotychczasowych wydatków na drewno opałowe lub węgiel drzewny. Digestor kosztuje równowartość wielu miesięcy dochodu małego gospodarstwa, a oszczędności pojawiają się stopniowo. Dopłata skraca okres zwrotu, a jej likwidacja go wydłuża, co dla wielu rodzin oznacza rezygnację. Dodatkowo klient musi dysponować stałym dopływem obornika, co ogranicza krąg potencjalnych nabywców.

Co mogłoby pomóc

Doświadczenia programów domowych w Afryce wskazują na kilka rozwiązań: stopniowe obniżanie dopłaty, połączenie z mikrokredytem, finansowanie z rynku węglowego oraz certyfikację murarzy, która obniża ryzyko nieudanej instalacji. Żadne z nich nie działa samodzielnie. Kluczowe jest też zaufanie: jeśli w wiosce kilka instalacji nie działa, kolejne zamówienia się nie pojawią, niezależnie od ceny.

Uwaga o danych

Opisane liczby (165, 201, 20 i 6 instalacji) pochodzą z relacji jednego wykonawcy i nie reprezentują całego kraju. Należy je traktować jako ilustrację zjawiska, a nie jako statystykę rynku.

Co pokazują dane programu

Komunikat SNV z 2016 r. mówi o realizacji celu 12 tys. instalacji, co dowodzi, że przy wsparciu rynek można szybko zbudować. Zapowiedź kolejnych 10 tys. instalacji w latach 2016–2017 pokazuje, że rząd i partnerzy uznali model za wart kontynuacji. Przegląd naukowy ABPP (Clemens i in., 2018) odnotowuje przy tym, że w Tanzanii dotacja inwestycyjna została przywrócona w 2015 r., a więc spadek zamówień u jednego wykonawcy nie opisuje całego okresu po 2014 r. Dla pełnej oceny brakuje nam publicznie dostępnych, kompletnych danych krajowych o sprzedaży po zakończeniu wsparcia.

Podsumowanie

Program TDBP jest więc przykładem sukcesu w budowie bazy instalacji i ostrzeżeniem przed zbyt gwałtowną zmianą warunków wsparcia. Przy projektowaniu dopłat, także w Europie, warto uwzględniać okres przejściowy i monitorować nie tylko liczbę pierwszych instalacji, ale także zainteresowanie kolejnych klientów po wygaśnięciu bonusu.