ITPOK w Polsce: termiczne przekształcanie odpadów komunalnych — stan i znaczenie w 2025 r.

ITPOK, czyli instalacje termicznego przekształcania odpadów komunalnych, to w Polsce niewielka grupa dużych zakładów, które przyjmują odpady resztkowe po segregacji i przekształcają je w ciepło oraz energię elektryczną. Według raportu IOŚ-PIB z 2024 r. (dane za 2022 r.) w kraju działało 15 instalacji termicznego przekształcania odpadów, z czego osiem to spalarnie odpadów komunalnych. W marcu 2025 r. dołączyła do nich instalacja w Gdańsku.

Skąd rozbieżności w liczbach

Różne źródła podają różne liczby, bo liczą różne rzeczy. Instalacje termicznego przekształcania obejmują nie tylko spalarnie odpadów komunalnych, ale też spalarnie odpadów przemysłowych, niebezpiecznych, medycznych czy osadów ściekowych. Część zestawień pomija instalacje w rozruchu, inne wliczają instalacje tuż przed uruchomieniem. Mocy przerobowych nie wolno też mylić z faktycznie przetwarzaną ilością odpadów. Dlatego przy cytowaniu liczb warto zawsze podawać rok i definicję.

Gdzie działają ITPOK

Zestawienia branżowe wymieniają instalacje w Krakowie, Poznaniu, Bydgoszczy, Gdańsku, Koninie, Szczecinie, Rzeszowie, Białymstoku i Warszawie. Największą z działających jest krakowska Ekospalarnia o przepustowości rzędu 245 tys. ton rocznie; poznański ITPOK ma około 210 tys. ton, bydgoski około 180 tys., a gdański około 160 tys. ton rocznie. W Warszawie rozbudowywano instalację w Targówku, która ma stać się największą w kraju. Planowane są kolejne, m.in. w Olsztynie. Podane wielkości są orientacyjne i pochodzą z opracowań publicystycznych.

Przykład: Port Czystej Energii w Gdańsku

Instalację oficjalnie otwarto 24 marca 2025 r. Jest projektowana na około 160 tys. ton odpadów rocznie, głównie niepodlegających recyklingowi odpadów komunalnych z Gdańska i okolicznych gmin. Rocznie ma wytwarzać ok. 114 tys. MWh energii elektrycznej i 509 tys. GJ ciepła. Koszt przekroczył 661 mln zł netto, z czego 271 mln zł pochodziło z POIiŚ 2014–2020, a 330 mln zł z NFOŚiGW. Takie wartości są wartościami projektowymi, a rzeczywiste będą zależeć od wsadu i pracy sieci ciepłowniczej.

Rola ITPOK w systemie gospodarki odpadami

Instalacje te mają trzy zadania:

1. Ograniczenie składowania. Dyrektywa o składowaniu odpadów wymaga, by w 2035 r. nie więcej niż 10% wytworzonych odpadów komunalnych trafiało na składowiska. Bez dodatkowych mocy do zagospodarowania odpadów resztkowych cel jest trudny.
2. Odzysk energii. Jeśli wskaźnik R1 spełnia próg, instalacja jest klasyfikowana jako odzysk, a ciepło zasila miejską sieć ciepłowniczą.
3. Stabilizacja kosztów. Niezależna od kilku odbiorców RDF, droga termicznego przekształcania ogranicza ryzyko, że strumień odpadów zostanie bez zagospodarowania.

Nie zastępują one recyklingu: odpady nadające się do recyklingu, bioodpady i surowce wtórne powinny być wyodrębniane wcześniej. Przedmiotem sporów jest skala potrzebnych mocy. Krajowy plan gospodarki odpadami wskazuje na dalsze zapotrzebowanie, ale ostateczna wielkość zależy od tego, jak szybko wzrośnie recykling i zmniejszy się ilość odpadów resztkowych.

Wymagania prawne i środowiskowe

ITPOK podlegają reżimowi dyrektywy IED: pozwoleniu zintegrowanemu, konkluzjom BAT dla spalania odpadów (decyzja 2019/2010), ciągłym pomiarom emisji i obowiązkom informacyjnym. Muszą też osiągać wskaźnik efektywności energetycznej R1, jeśli chcą być klasyfikowane jako odzysk. Od 2024 r. emisje CO₂ z instalacji spalania odpadów komunalnych podlegają monitorowaniu i raportowaniu w ramach systemu EU ETS, jeszcze bez obowiązku umarzania uprawnień. Instalacja wytwarza także pozostałości — żużel i odpady z oczyszczania spalin — które wymagają odrębnego zagospodarowania.

Czego unikać w interpretacji danych

• Porównywania mocy przerobowej z ilością faktycznie przetworzoną.
• Łączenia danych z różnych lat bez adnotacji.
• Przyjmowania wartości projektowych jako wyników eksploatacji.
• Zakładania, że każda nowa instalacja zmniejszy składowanie: zależy to od jakości zbiórki i cen.

Co sprawdzić, oceniając projekt lokalny

1. Bilans odpadów resztkowych w regionie i prognozę na kolejne lata.
2. Wskaźnik R1 i możliwość odbioru ciepła.
3. Plan postępowania z żużlem i pozostałościami.
4. Zgodność z konkluzjami BAT i publiczne wyniki pomiarów.
5. Model kosztów, w tym przyszłe obciążenia związane z EU ETS.

Jak ITPOK wpisują się w ciepłownictwo

Spalarnia odpadów komunalnych jest sensowna ekonomicznie głównie wtedy, gdy ma stałego odbiorcę ciepła. Miejskie sieci ciepłownicze mogą przyjąć ciepło przez cały rok, ale zapotrzebowanie letnie jest znacznie mniejsze niż zimowe, co ogranicza wykorzystanie ciepła. Dlatego w lokalizacjach, gdzie istnieje całoroczny odbiór (np. ciepła woda użytkowa, procesy technologiczne), wskaźnik R1 jest łatwiejszy do osiągnięcia. Ilość i skład odpadów zmieniają się w ciągu roku, a produkcja prądu i ciepła nie zawsze pokrywa się z zapotrzebowaniem, więc projektuje się magazyny ciepła lub układy ze szczytowymi źródłami.

Wyzwania eksploatacyjne

Operatorzy ITPOK zmagają się z kilkoma powtarzalnymi problemami: zmienną wartością opałową odpadów (zależną od pory roku i od zmian w segregacji), kosztem utrzymania ruchu linii o ciągłej pracy, zagospodarowaniem żużla i odpadów z oczyszczania spalin oraz akceptacją społeczną. Dochodzi do tego niepewność regulacyjna wokół EU ETS. Dla gmin oznacza to, że opłata bramowa nie jest stała, a umowy powinny uwzględniać mechanizmy waloryzacji.

Tekst ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej; przed decyzją inwestycyjną lub formalną sprawdź aktualne brzmienie przepisów i skonsultuj się z prawnikiem lub właściwym organem.