Spalarnie odpadów a taksonomia UE: zasada DNSH i finansowanie publiczne ITPOK

Spalarnia odpadów komunalnych nie jest w unijnej taksonomii działalnością, która wnosi istotny wkład w cele środowiskowe, a przepisy o finansowaniu ze środków UE w latach 2021–2027 ograniczają wsparcie dla nowych mocy do przetwarzania odpadów resztkowych. To nie jest zakaz budowy ITPOK, lecz zmiana układu zachęt: instalacje te muszą częściej opierać się na środkach krajowych i kredytach komercyjnych, a ich projektanci muszą wykazywać zgodność z hierarchią postępowania z odpadami.

Co mówi taksonomia

Rozporządzenie 2020/852 określa, kiedy działalność gospodarczą można uznać za zrównoważoną środowiskowo: musi wnosić istotny wkład w jeden z celów (m.in. łagodzenie zmian klimatu, gospodarka o obiegu zamkniętym), nie wyrządzać poważnych szkód pozostałym celom (DNSH), spełniać minimalne zabezpieczenia społeczne i odpowiadać kryteriom technicznym z aktów delegowanych. Dla celu gospodarki o obiegu zamkniętym artykuł 17 stanowi m.in., że działalność wyrządza poważną szkodę, jeżeli prowadzi do znaczącego wzrostu wytwarzania, spalania lub unieszkodliwiania odpadów, z wyjątkiem spalania niebezpiecznych odpadów nienadających się do recyklingu.

W aktach delegowanych do taksonomii (m.in. w rozporządzeniu delegowanym 2021/2139 dotyczącym celów klimatycznych) wśród działalności kwalifikowanych w sektorze odpadów znajdują się: zbiórka i transport selektywnie zbieranych odpadów innych niż niebezpieczne, fermentacja beztlenowa bioodpadów, kompostowanie, odzysk materiałowy z odpadów innych niż niebezpieczne oraz wychwyt i wykorzystanie gazu składowiskowego. Spalania zmieszanych odpadów komunalnych jako odrębnej działalności kwalifikowanej tam nie ma. Dla inwestorów oznacza to brak możliwości wykazania, że projekt jest „zielony” według taksonomii, co ma znaczenie dla niektórych funduszy, banków i obligacji tematycznych.

DNSH w funduszach unijnych

Zasada DNSH jest warunkiem horyzontalnym dla środków z unijnych programów, w tym Instrumentu na rzecz Odbudowy i Odporności, którego wytyczne techniczne (zawiadomienie Komisji 2021/C 58/01) odnoszą ocenę do art. 17 taksonomii. W obszarze gospodarki o obiegu zamkniętym oznacza to, że projekt nie może prowadzić do znaczącego wzrostu spalania odpadów. Wytyczne nie dają jednej odpowiedzi dla każdego przypadku: ocena zależy od skali projektu, rodzaju odpadów i wpływu na cele recyklingu.

W polityce spójności decydujące jest rozporządzenie 2021/1058. Zgodnie z jego art. 7 ust. 1 lit. g EFRR i Fundusz Spójności nie wspierają inwestycji zwiększających moce instalacji do przetwarzania odpadów resztkowych, z wyjątkiem regionów najbardziej oddalonych w uzasadnionych przypadkach oraz inwestycji w technologie odzyskujące materiały z odpadów resztkowych dla celów gospodarki o obiegu zamkniętym. Równolegle lit. f wyklucza inwestycje w składowanie odpadów, z wyjątkami dotyczącymi likwidacji lub zabezpieczania istniejących składowisk bez zwiększania ich pojemności.

Jak wyglądało finansowanie dotychczasowych ITPOK

W poprzednich perspektywach wsparcie UE dla termicznego przekształcania odpadów było dostępne i wiele polskich instalacji zbudowano przy jego udziale. Przykładem jest Port Czystej Energii w Gdańsku (otwarty 24 marca 2025 r.): koszt przekroczył 661 mln zł netto, z czego 271 mln zł pochodziło z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014–2020, 330 mln zł z NFOŚiGW, a resztę stanowiły kredyty komercyjne. To model, w którym dotacja UE i pożyczka lub dotacja krajowa pokrywają większość nakładów.

W perspektywie 2021–2027 ten model nie jest już automatyczny. Dla nowych mocy pozostają głównie:

1. Środki krajowe (NFOŚiGW, programy resortowe) — z zastrzeżeniem, że programy krajowe muszą mieścić się w zasadach pomocy publicznej.
2. Kredyty komercyjne i inwestycje samorządowe — często w formule spółek komunalnych lub partnerstwa publiczno-prywatnego.
3. Dochody z opłat bramowych — spłacające inwestycję w czasie.
4. Instrumenty finansowe banków i instytucji międzynarodowych — pod warunkiem że ich własne polityki kredytowe nie wykluczają takich projektów.

Co z tego wynika dla projektów

• Uzasadnienie potrzeby. Inwestor powinien pokazać, że moc spalarni odpowiada strumieniowi odpadów resztkowych po selektywnej zbiórce i recyklingu, a nie konkuruje z recyklingiem. W planach gospodarki odpadami wskazuje się, ile odpadów trzeba będzie zagospodarować przy realizacji celów 2030–2035, w tym limitu składowania do 10% wytworzonych odpadów komunalnych w 2035 r.
• Elastyczność mocy. Zbyt duża instalacja ryzykuje niedociążeniem, gdy rośnie recykling; warto rozważyć moduły.
• Efektywność energetyczna. Wysoki wskaźnik R1 i odbiór ciepła poprawiają argumentację środowiskową.
• Koszty ETS. Perspektywa objęcia spalarni systemem handlu uprawnieniami wpływa na model finansowy.
• Spójność dokumentów. Wnioski o finansowanie muszą wykazać zgodność z DNSH w ocenie dokumentacji, a rozstrzygnięcia instytucji finansującej mogą się różnić.

Spór o interpretację

Branża odpadowa argumentuje, że taksonomia nie rozróżnia spalania z odzyskiem energii od unieszkodliwiania i że spalanie odpadów, których nie da się wykorzystać materiałowo, jest lepsze od składowania. Organizacje ekologiczne wskazują, że przy wysokiej mocy spalarni brakuje zachęt do zapobiegania powstawaniu odpadów i recyklingu. Obie strony zgadzają się, że kluczowa jest hierarchia postępowania z odpadami; różnią się oceną skali potrzebnych mocy.

Co zrobić najpierw

1. Ustal, jakie źródło finansowania jest realne dla Twojej lokalizacji, i sprawdź regulamin konkursu pod kątem wyłączeń.
2. Przygotuj bilans odpadów i dowód, że planowana moc dotyczy wyłącznie frakcji resztkowej.
3. Zaplanuj ocenę DNSH wraz z analizą alternatyw (recykling, fermentacja, składowanie).
4. Zrób model finansowy z wariantem kosztów ETS.
5. Skonsultuj się z instytucją finansującą, zanim zaprojektujesz instalację.

Tekst ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej; przed decyzją inwestycyjną lub formalną sprawdź aktualne brzmienie przepisów i skonsultuj się z prawnikiem lub właściwym organem.