Pożary na składowiskach i w nielegalnych magazynach odpadów: skala, skutki i prewencja

Pożary na składowiskach i w nielegalnych magazynach odpadów są w Polsce problemem środowiskowym i bezpieczeństwa, ale dane pokazują, że po szczycie w 2018 r. liczba odnotowanych zdarzeń spadła: z 243 pożarów wysypisk i składowisk w 2018 r. do 177 w 2019 r. i 111 w 2020 r. Źródło tych liczb bywa jednak różnie przypisywane (PSP lub GUS), a zestawienia obejmują zarówno legalne składowiska, jak i dzikie wysypiska, więc nie stanowią pełnej, jednolitej serii.

Skala problemu

Rok 2018 zapisał się serią głośnych zdarzeń w miejscach nielegalnego magazynowania odpadów. Ministerstwo Klimatu i Środowiska wskazywało m.in. Zgierz, Trzebinię i Wszedzień jako miejsca, w których mogło dojść do celowych podpaleń mających ukryć nielegalne składowanie. Według Radia Kielce w 2022 r. odnotowano najmniej dużych pożarów magazynów z odpadami od 2018 r. (11), co dotyczy jednak tylko zdarzeń uznanych za duże i nie jest porównywalne z wcześniejszymi sumami. Dane za 2021 r. były niepełne (PSP informowała o 57 zdarzeniach od początku roku). Nie ma więc podstaw, by mówić o narastającym trendzie; jest natomiast problem pojedynczych, bardzo dużych i długotrwałych pożarów.

Co się uwalnia

Palące się odpady to mieszanina materiałów o różnym składzie, dlatego dym jest toksyczny:

• tworzywa sztuczne (zwłaszcza PVC) uwalniają dioksyny i furany, które kumulują się w organizmach,
• opony dają gęsty dym zawierający tlenki siarki, wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) i sadzę,
• baterie i akumulatory zawierają metale ciężkie (ołów, kadm, rtęć) oraz związki litu, które zanieczyszczają glebę i wody,
• pożary składowisk emitują także dwutlenek węgla i metan, jeśli tlą się warstwy z odpadami organicznymi.

Skutki zależą od czasu trwania pożaru, warunków meteorologicznych i sposobu gaszenia (woda z gaśniczych działań wymywa zanieczyszczenia).

Przyczyny

1. Nielegalne magazynowanie w opuszczonych halach i na nieużytkach, bez zabezpieczeń.
2. Celowe podpalenia, mające zniszczyć dowody lub „zmniejszyć” ilość odpadów.
3. Samozapłon, gdy rozkład materii organicznej generuje ciepło, a wentylacja jest zła, szczególnie w składowiskach z gazem składowiskowym (Gaz składowiskowy: powstawanie, skład i obowiązki odgazowania).
4. Braki w infrastrukturze: gdy legalne przetwarzanie jest drogie lub niedostępne, rośnie pokusa nielegalnego składowania.
5. Słabe egzekwowanie prawa: kontrole i kary muszą być skuteczne i szybkie.

Prewencja

• Kontrole i monitoring: inspekcje ochrony środowiska, straż pożarna, drony i kamery termowizyjne w lokalizacjach podwyższonego ryzyka.
• Zabezpieczenia pożarowe w legalnych instalacjach: wydzielenie stref magazynowania, ograniczenie wysokości pryzm, hydranty, monitoring temperatury.
• Dostępne, legalne instalacje: sortownie, kompostownie, biogazownie, zakłady recyklingu i termicznego przekształcania; gdy mają zdolności przerobowe i konkurencyjne ceny, maleje opłacalność nielegalnych praktyk.
• Edukacja i transparentność: mieszkańcy zgłaszający nieprawidłowości, jasne informacje o tym, co dzieje się z odpadami.

Biogazownie przetwarzające odpady także mają obowiązki w zakresie bezpieczeństwa; zasady prewencji i reakcji w biogazowniach opisuje wpis Pożary w biogazowniach.

Redukcja pożarów odpadów wymaga więc połączenia kontroli, egzekwowania prawa i budowy legalnej infrastruktury; żadne z tych narzędzi osobno nie wystarcza.

Rola gazu składowiskowego i tlących się odpadów

Na czynnych i zamkniętych składowiskach istnieje odrębne zagrożenie: pożary podpowierzchniowe, w których materia tli się w głębi pryzmy. Sprzyjają im przesuszenie, doprowadzenie powietrza przez nieszczelności oraz nagromadzenie gazu składowiskowego, który zawiera palny metan. Skuteczne odgazowanie, kontrola temperatury w korpusie i szczelne przykrycie ograniczają to ryzyko. Gaszenie takich pożarów jest trudne, bo woda może nie dotrzeć do ogniska, a nieprawidłowe działania zwiększają dopływ powietrza.

Co mogą zrobić gminy i mieszkańcy

Gminy odpowiadają za zapobieganie powstawaniu dzikich wysypisk (sprzątanie, kontrola, punkty PSZOK), a mieszkańcy za zgłaszanie nielegalnego składowania. Skuteczna współpraca z inspekcją ochrony środowiska i strażą pożarną skraca czas reakcji i pozwala usunąć odpady, zanim dojdzie do pożaru.

Skutki dla mieszkańców

Dym z pożarów odpadów może zawierać cząstki pyłu zawieszonego i związki toksyczne, dlatego w razie dużego pożaru służby zalecają zamknięcie okien i ograniczenie przebywania na zewnątrz w kierunku zawietrznym. Po ugaszeniu pożaru konieczne bywa badanie gleby, wód i powietrza w otoczeniu, a koszty usunięcia odpadów często ponoszą gminy lub Skarb Państwa, gdy sprawcy nie da się ustalić.