Poferment: nawóz czy odpad? Drogi prawne: R10, produkt uboczny, pozwolenie na nawóz

Status prawny pofermentu nie jest ustalony raz na zawsze: zależy od wsadu, od tego, czy posiadacz go „pozbywa się”, i od ścieżki, którą wybierze. W grudniu 2021 r. realne były cztery drogi: odpad z odzyskiem R10, produkt uboczny, utrata statusu odpadu oraz nawóz z pozwoleniem ministra rolnictwa. Każda ma inne koszty, ryzyka i wymagane dokumenty.

Droga 1: odpad i odzysk R10

Poferment z biogazowni przetwarzającej odpady klasyfikuje się zwykle jako odpad z grupy 19 06 (m.in. 19 06 04 — przefermentowane odpady z beztlenowego rozkładu odpadów komunalnych, 19 06 05 — ciecze, 19 06 06 — przefermentowane odpady zwierzęce i roślinne). Jego rolnicze wykorzystanie jest odzyskiem R10 (obróbka na powierzchni ziemi przynosząca korzyści rolnictwu), uregulowanym rozporządzeniem Ministra Środowiska z 20 stycznia 2015 r. Warunki zależą od wsadu:

• jeżeli przetwarzano m.in. odpady — poferment musi spełniać wymagania jak dla nawozów oraz limity zanieczyszczeń, materiał pochodzenia zwierzęcego musi być zgodny z rozporządzeniem 1069/2009, a w glebie ilość metali ciężkich nie może przekraczać wartości jak dla osadów ściekowych;
• jeżeli przetwarzano wyłącznie biomasę i produkty uboczne pochodzenia zwierzęcego, bez dodatku odpadów — wymagania są lżejsze (zgodność z rozporządzeniem 1069/2009 i wymagania jak dla nawozów naturalnych);
• dla poferment z selektywnie zebranych bioodpadów ex 19 06 04 po mokrej fermentacji obowiązują wymogi jak dla komunalnych osadów ściekowych.

Posiadacz odpadów musi dysponować badaniami odpadu i gleby z laboratorium spełniającego wymagania art. 147a Prawa ochrony środowiska, a dawki muszą uwzględniać zasobność gleby i potrzeby roślin.

Droga 2: produkt uboczny

Art. 10 ustawy o odpadach pozwala uznać substancję za produkt uboczny, jeśli łącznie spełnione są warunki: dalsze wykorzystanie jest pewne, można go użyć bez dodatkowego przetwarzania, powstaje jako integralna część procesu, spełnia wymogi produktowe i środowiskowe oraz nie powoduje ogólnych negatywnych skutków. Wytwórca składa zgłoszenie do marszałka województwa, a ten w drodze decyzji, po opinii WIOŚ, potwierdza lub odmawia uznania. Dla pofermentu kluczowa jest „pewność” wykorzystania — potrzebne są umowy z odbiorcami i badania.

Droga 3: utrata statusu odpadu

Art. 14 ustawy o odpadach pozwala, by odpad po recyklingu lub innym odzysku przestał być odpadem, jeśli jest przeznaczony do konkretnych celów, istnieje na niego rynek, spełnia wymagania techniczne i prawne oraz nie szkodzi zdrowiu ani środowisku. Szczegółowe warunki ustala prawo UE, rozporządzenie krajowe albo — gdy ich brak — zezwolenie na przetwarzanie odpadów. W 2021 r. nie było krajowych kryteriów utraty statusu odpadu dla pofermentu, więc ta droga zależała od warunków wpisanych w zezwoleniu.

Droga 4: nawóz organiczny z pozwoleniem

Zgodnie z ustawą o nawozach i nawożeniu nawozy organiczne wprowadza się do obrotu na podstawie pozwolenia ministra rolnictwa (art. 3 ust. 2 i art. 4). Wniosek wymaga wyników badań, opinii upoważnionych jednostek (przydatność nawozowa, jakość, zanieczyszczenia, brak zagrożenia dla zdrowia i środowiska), projektu instrukcji i — dla nawozów z UPPZ — decyzji powiatowego lekarza weterynarii o zatwierdzeniu zakładu z numerem weterynaryjnym. Pozwolenie wydaje się na czas nieokreślony, ale może być cofnięte. To droga najbardziej „produktowa”, bo poferment przestaje być odpadem, ale trwa dłużej.

Porównanie

Rola UPPZ w każdej z dróg

Niezależnie od wybranej drogi, jeśli w biogazowni przetwarzano uboczne produkty pochodzenia zwierzęcego (a obornik i gnojowica nimi są), poferment musi spełniać wymagania rozporządzeń 1069/2009 i 142/2011 w zakresie higienizacji i norm mikrobiologicznych. Dla nawozu organicznego z UPPZ do wniosku o pozwolenie dołącza się decyzję powiatowego lekarza weterynarii o zatwierdzeniu zakładu, a znakowanie takich nawozów odbywa się według rozporządzenia unijnego.

Praktyczne kryteria wyboru

• Gdy odbiorcami są liczni rolnicy w pobliżu — często wystarcza R10 lub produkt uboczny, bo transport jest krótki, a umowy stabilne.
• Gdy poferment ma być sprzedawany w workach lub dużych partiach pod marką — warto rozważyć nawóz z pozwoleniem, bo otwiera rynek i pozwala deklarować skład.
• Gdy wsad jest zmienny — każda zmiana receptury może wymagać nowych badań, więc elastyczne bywają ścieżki odzysku z warunkami zależnymi od wsadu.
• Gdy w grę wchodzą odpady z rynku komunalnego — wymagania R10 są ostrzejsze i bliskie wymaganiom dla osadów ściekowych.

Dokumenty przy każdej drodze

Dodatkowo w gospodarstwach odbierających poferment pamiętaj o programie azotanowym: limit 170 kg N/ha, terminy i ewidencja dotyczą także rolnika, który stosuje taki nawóz.

Co zrobić najpierw

1. Ustal skład wsadu i jego kody odpadów; od tego zależy reżim.
2. Sprawdź, czy w grę wchodzi UPPZ (obornik, odpady kuchenne) i czy zakład ma zatwierdzenie weterynaryjne.
3. Zadaj pytanie o odbiorców: czy są umowy, a rolnicy akceptują warunki.
4. Porównaj koszt badań i pozwoleń z korzyścią z wybranej ścieżki.

Tekst ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej; przed decyzją inwestycyjną lub formalną sprawdź aktualne brzmienie przepisów i skonsultuj się z prawnikiem lub właściwym organem.