Produkt uboczny czy odpad? Pięć warunków z art. 10 ustawy o odpadach i procedura uznania

Przedmiot lub substancja powstające w procesie produkcyjnym, którego podstawowym celem nie jest ich wytworzenie, są produktem ubocznym, a nie odpadem, tylko wtedy, gdy spełniają łącznie pięć warunków z art. 10 ustawy o odpadach z 14 grudnia 2012 r. Gdy brakuje choć jednego, materiał pozostaje odpadem. W lutym 2020 r. wytwórca nie może uznać statusu „na własną rękę”: musi złożyć zgłoszenie marszałkowi województwa i uzyskać decyzję (art. 11).

Dlaczego to ważne dla biogazowni

Status substratu przesądza o całym łańcuchu obowiązków. Odpad ma kod z katalogu, jest objęty ewidencją i kartami przekazania w BDO, a podmiot, który go przetwarza, potrzebuje zezwolenia lub pozwolenia zintegrowanego. Produkt uboczny tych obowiązków nie ma, ale wytwórca musi mieć decyzję i trzymać się warunków, na jakich ją dostał. Dla dostawcy (np. zakładu przetwórstwa żywności) liczy się to, czy sprzedaje surowiec, czy „pozbywa się odpadu”. Dla biogazowni — czy przyjmuje substrat, czy odpad.

Pamiętaj, że część biomasy w ogóle nie podlega tej ustawie: odchody zwierzęce objęte rozporządzeniem (WE) nr 1069/2009, słoma i inne niebezpieczne naturalne substancje z rolnictwa lub leśnictwa, wykorzystywane do produkcji energii z biomasy w sposób nieszkodliwy dla środowiska, są wyłączone z zakresu ustawy (art. 2 pkt 6). Pytanie o produkt uboczny dotyczy więc głównie materiałów z przemysłu rolno-spożywczego i podobnych.

Pięć łącznych warunków z art. 10

Dwa pierwsze warunki najczęściej wywracają zgłoszenia: materiał, który wymaga obróbki wykraczającej poza normalną praktykę przemysłową (np. intensywnego oczyszczania z zanieczyszczeń), nie spełnia warunku 2, a brak stałego odbiorcy podważa warunek 1.

Procedura krok po kroku (art. 11)

1. Zgłoszenie do marszałka województwa właściwego dla miejsca wytwarzania. Zawiera dane podmiotu i NIP, miejsce wytwarzania, wskazanie materiału i jego masy, opis procesu produkcyjnego i procesu, w którym materiał zostanie wykorzystany, oraz informacje wykazujące spełnienie warunków z art. 10.
2. Dowody dołączone do zgłoszenia. Ustawa wymienia w szczególności umowy potwierdzające wykorzystanie materiału do określonych celów oraz wyniki badań wykonanych przez laboratoria spełniające wymagania Prawa ochrony środowiska.
3. Opinia wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska. Inspektor może przeprowadzić kontrolę w zakresie zgłoszenia, a marszałek może w niej uczestniczyć; kontrola wstrzymuje bieg terminu na wydanie opinii.
4. Decyzja marszałka. Przy negatywnej opinii inspektora marszałek wydaje decyzję o odmowie uznania.
5. Czas obowiązywania. Decyzja jest wydawana na czas oznaczony, nie dłuższy niż 10 lat. Taką konstrukcję (decyzja marszałka po opinii WIOŚ, termin do 10 lat, kontrola przed opinią) wprowadziła nowelizacja z 20 lipca 2018 r.
6. Zmiany. Jeśli zmieniasz proces produkcyjny albo sposób wykorzystania materiału, musisz złożyć nowe zgłoszenie i przejść procedurę od początku.

W lutym 2020 r. procedury nie obejmują materiałów paszowych określonych w odpowiednich przepisach UE oraz mechanicznie przetworzonego, czystego surowca drzewnego (kora, trociny, zrębki, pelety itp.) — te mogą być produktami ubocznymi bez decyzji, o ile spełniają warunki z art. 10.

Produkt uboczny a utrata statusu odpadu

To dwie różne drogi. Produkt uboczny dotyczy materiału, który od początku powstaje w procesie, którego celem nie jest jego wytworzenie, i nigdy nie staje się odpadem, jeśli spełnia warunki (art. 10–11). Utrata statusu odpadu (art. 14) dotyczy materiału, który był odpadem i po recyklingu lub innym odzysku spełnia kryteria, by przestać nim być. W pierwszym przypadku trzeba dopilnować, by nie dopuścić do statusu odpadu, w drugim — udowodnić, że przetworzenie dało pełnowartościowy produkt. Pomylenie obu dróg kończy się brakiem właściwej dokumentacji.

Konsekwencje na co dzień

• Magazynowanie. Art. 13 zakazuje łącznego magazynowania produktów ubocznych i odpadów oraz magazynowania produktów ubocznych w miejscach przeznaczonych na odpady. Jeżeli plac czy zbiornik jest „odpadowy”, materiał tam złożony traci argument, że nim nie jest.
• Utrata statusu. Przedmioty lub substancje, które przestały spełniać warunki z art. 10, są odpadami. Dotyczy to również sytuacji, w której odbiorca przestaje przyjmować materiał, a wytwórca „zagospodarowuje go inaczej”.
• Biogazownia jako odbiorca. Jeśli dostawca ma decyzję, warto mieć jej kopię w dokumentacji dostawy i sprawdzać, czy zakres, masa i okres ważności odpowiadają rzeczywistym dostawom. Jeśli decyzji nie ma, traktuj materiał jak odpad i dobierz kod z katalogu.

Typowe błędy

• zakładanie, że sama umowa handlowa „robi” z odpadu produkt;
• brak badań w laboratorium dla materiału o zmiennym składzie;
• mieszanie partii „produktowej” z odpadową na jednym placu;
• zmiana technologii bez nowego zgłoszenia;
• dostawy ponad masę wskazaną w zgłoszeniu.

Co zrobić najpierw

1. Ustal, czy materiał nie jest wyłączony z ustawy (art. 2 pkt 6) lub z procedury (art. 11 ust. 5).
2. Spisz proces: skąd się bierze materiał, ile, kto go bierze i do czego.
3. Zbierz umowy i wyniki badań.
4. Sprawdź, czy istnieją kryteria szczegółowe dla danego materiału (UE lub rozporządzenie ministra).
5. Złóż zgłoszenie i do czasu decyzji traktuj materiał ostrożnie — ryzyko ponosi wytwórca.

Tekst ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej; przed decyzją inwestycyjną lub formalną sprawdź aktualne brzmienie przepisów i skonsultuj się z prawnikiem lub właściwym organem.