FAQ: Poferment i nawozy
21 pytań z odpowiedziami. Kliknij pytanie, aby rozwinąć odpowiedź; każda ma stały link.
Czym jest poferment i do czego służy?
Poferment (pozostałość pofermentacyjna) to materiał opuszczający fermentor po produkcji biogazu, zawierający większość składników nawozowych substratu, który najczęściej wykorzystuje się jako nawóz organiczny.
Zawiera azot (w dużej części jako azot amonowy), fosfor, potas i materię organiczną. W porównaniu z surową gnojowicą jest bardziej jednorodny, ma mniejszą uciążliwość zapachową i zazwyczaj lepiej dostępny azot. Można go stosować w formie płynnej lub po separacji. Zasady użycia i sprzedaży zależą od rodzaju substratów — w niektórych przypadkach poferment jest odpadem.
Źródła: Utilisation of digestate from biogas plants as biofertiliser — IEA Bioenergy Task 37
Czy każdy poferment ma taki sam skład nawozowy?
Nie, skład pofermentu zależy od substratów, suchej masy, czasu retencji i technologii, dlatego zawartość azotu, fosforu i potasu trzeba oznaczać analizą.
Poferment z gnojowicy ma niską suchą masę i umiarkowaną zawartość N, a z odpadów białkowych — znacznie wyższą. Znaczny udział azotu występuje jako amonowy, który szybko oddziałuje na rośliny, ale łatwo ulatnia się jako NH₃. Dawkę i termin aplikacji dobiera się według wyników analiz, potrzeb roślin i obowiązujących limitów, a nie średnich z literatury.
Źródła: Utilisation of digestate from biogas plants as biofertiliser — IEA Bioenergy Task 37; Quality management of digestate from biogas plants used as fertiliser — IEA Bioenergy Task 37
Czy więcej azotu amonowego oznacza lepsze wykorzystanie nawozu?
Nie, azot amonowy jest szybko dostępny dla roślin, ale łatwo ulatnia się jako amoniak i może zostać wymyty, więc o skuteczności decyduje sposób i termin aplikacji.
Wysokie pH pofermentu (zwykle powyżej 7,5) zwiększa udział NH₃ i straty przy rozlewaniu. Ogranicza je aplikacja doglebowa lub szybkie wmieszanie, niska temperatura i wilgotna gleba oraz brak przemrożenia. Wykorzystanie azotu mierzy się współczynnikiem efektywności względem nawozów mineralnych, który zależy od warunków. Dobrze zaplanowane nawożenie zmniejsza straty i zagrożenie dla wód.
Źródła: Utilisation of digestate from biogas plants as biofertiliser — IEA Bioenergy Task 37
Czy separacja usuwa składniki pokarmowe z pofermentu?
Nie, separacja rozdziela poferment na frakcję stałą i ciekłą, a składniki pokarmowe rozkładają się między nimi — fosfor przechodzi głównie do frakcji stałej, a azot amonowy i potas do ciekłej.
Frakcja stała jest łatwiejsza do transportu na większe odległości i może być kompostowana lub suszona, a ciekła nadaje się do nawożenia w pobliżu instalacji. Separacja zmniejsza objętość magazynowania ciekłej części i ułatwia zarządzanie fosforem. Skuteczność zależy od typu separatora (prasa, wirówka) i dodatku koagulantów. Korzyści trzeba oceniać razem z kosztami energii i obsługi.
Źródła: Utilisation of digestate from biogas plants as biofertiliser — IEA Bioenergy Task 37
Dlaczego zbiornik pofermentu trzeba uwzględnić w bilansie emisji?
W zbiorniku pofermentu zachodzi dalsza fermentacja, która może wydzielać metan, a składowanie i aplikacja uwalniają amoniak i podtlenek azotu, więc te emisje wchodzą w bilans klimatyczny instalacji.
Otwarty zbiornik w ciepłym sezonie potrafi emitować znaczące ilości CH₄. Rozwiązaniem jest szczelne przykrycie, najlepiej z odzyskiem gazu, wydłużenie czasu w fermentorze lub dofermentacja. Przy aplikacji ogranicza straty NH₃ wprowadzanie doglebowe. Pomiary i raportowanie emisji coraz częściej wynikają z przepisów, np. unijnego rozporządzenia metanowego.
Źródła: Utilisation of digestate from biogas plants as biofertiliser — IEA Bioenergy Task 37; Rozporządzenie (UE) 2024/1787 w sprawie redukcji emisji metanu — EUR-Lex
Jaką dawkę pofermentu można zastosować na hektar?
Dawkę pofermentu ustala się według zawartości azotu (i fosforu) oraz potrzeb upraw i nie może ona przekraczać limitów wynikających z przepisów, w tym 170 kg N/ha rocznie z nawozów naturalnych.
Limit 170 kg N/ha dotyczy azotu z nawozów naturalnych (gnojowica, obornik, gnojówka). Polski program działań azotanowych (rozporządzenie Rady Ministrów z 31 stycznia 2023 r., Dz.U. 2023 poz. 244) uwzględnia w tabeli nawozów naturalnych także produkt pofermentacyjny z biogazowni rolniczych, a wartość tabelaryczną zawartości azotu można zastąpić wynikiem badania z uprawnionego laboratorium. Obowiązują także terminy stosowania, wymagania dotyczące gruntów nachylonych, zamarzniętych i zalanych oraz pojemności zbiorników. Szczegóły reguluje program działań azotanowych i ustawa o nawozach i nawożeniu — należy sprawdzić aktualną wersję przepisów i dawkę policzyć dla konkretnego gospodarstwa.
Źródła: Quality management of digestate from biogas plants used as fertiliser — IEA Bioenergy Task 37; Pytania i odpowiedzi do Programu azotanowego — gov.pl; Rozporządzenie Rady Ministrów z 31 stycznia 2023 r. w sprawie Programu działań azotanowych — Dz.U. 2023 poz. 244
Czy poferment zawsze jest nawozem dopuszczonym do sprzedaży?
Nie, o statusie pofermentu decyduje rodzaj substratów: poferment z odpadów jest co do zasady odpadem i może być nawozem tylko po spełnieniu wymagań prawnych, natomiast poferment z biogazowni rolniczej opartej na dopuszczonych substratach może być w Polsce produktem pofermentacyjnym podlegającym ustawie o nawozach i nawożeniu.
Ustawa o nawozach i nawożeniu definiuje „produkty pofermentacyjne” jako substancje organiczne z produkcji biogazu rolniczego wytworzonego z odchodów zwierzęcych, słomy i innych niezagrażających biomasy rolniczej lub leśnej albo z innych substratów wskazanych w przepisach wykonawczych do ustawy o biogazowniach rolniczych; ich zbycie do rolniczego wykorzystania wymaga pisemnej umowy (strony przechowują ją co najmniej 3 lata). Przy odpadach potrzebne są decyzje (np. zezwolenie na przetwarzanie) i zgodność z wymaganiami ustawy o odpadach lub o nawozach. Rozporządzenie (UE) 2019/1009 pozwala na wprowadzanie do obrotu produktów nawozowych z oznakowaniem CE, jeśli spełniają normy jakości i bezpieczeństwa.
Źródła: Dyrektywa 2008/98/WE w sprawie odpadów — EUR-Lex; Rozporządzenie (UE) 2019/1009 — produkty nawozowe UE — EUR-Lex; Ustawa o nawozach i nawożeniu (tekst jednolity, Dz.U. 2024 poz. 105) — ISAP
Jaki kod odpadu ma poferment?
Poferment będący odpadem klasyfikuje się według katalogu odpadów w grupie 19 06, np. 19 06 05 (ciecze z beztlenowego rozkładu odpadów zwierzęcych i roślinnych) lub 19 06 06 (przefermentowane odpady z beztlenowego rozkładu odpadów zwierzęcych i roślinnych).
Wybór kodu zależy od pochodzenia odpadów i formy (ciecz lub masa stała). Odpady komunalne mają odrębne kody w tej grupie (19 06 03 i 19 06 04), a produkt pofermentacyjny z biogazowni rolniczej na dopuszczonych substratach nie jest odpadem, więc kodu odpadu nie otrzymuje. Kod wpisuje się do ewidencji w BDO oraz dokumentów przekazania. Błędna klasyfikacja skutkuje problemami z odbiorem lub kontrolą, więc w wątpliwych przypadkach warto zasięgnąć opinii wojewódzkiego organu lub doradcy.
Źródła: Dyrektywa 2008/98/WE w sprawie odpadów — EUR-Lex; Rozporządzenie Ministra Klimatu z 2 stycznia 2020 r. w sprawie katalogu odpadów (Dz.U. 2020 poz. 10)
Czy fermentacja usuwa fragmenty tworzyw i szkła z odpadów?
Nie, fermentacja nie rozkłada plastiku ani szkła, więc zanieczyszczenia obecne we wsadzie pozostają w pofermencie i mogą trafić na pole, jeśli nie zostaną wcześniej usunięte.
Dlatego tak ważne jest oczyszczenie odpadów przed fermentorem oraz dobór technologii separacji po procesie. Mikroplastik i szkło w pofermencie ograniczają jego wykorzystanie jako nawozu i mogą skutkować niezgodnością z wymaganiami jakościowymi. Kontrole jakości pofermentu obejmują ocenę zanieczyszczeń fizycznych. Odpady opakowane należy rozpakować w odpakowywarce, a nie wsypywać wraz z opakowaniami.
Źródła: Quality management of digestate from biogas plants used as fertiliser — IEA Bioenergy Task 37
Czy sama fermentacja zastępuje higienizację?
Nie, zwykła fermentacja mezofilowa nie jest równoważna wymaganej higienizacji — przepisy o ubocznych produktach zwierzęcych określają osobne warunki czasu i temperatury.
Fermentacja zmniejsza liczbę części patogenów, ale nie zawsze w stopniu wymaganym prawem. Dla materiałów kategorii 3 stosuje się m.in. obróbkę 70°C przez godzinę z rozdrobnieniem do określonej wielkości cząstek, chyba że przepisy dopuszczają inny sposób. Konkretne wymagania i wyjątki wynikają z rozporządzenia 1069/2009 i rozporządzenia wykonawczego 142/2011.
Źródła: Rozporządzenie (WE) nr 1069/2009 — uboczne produkty pochodzenia zwierzęcego — EUR-Lex; Quality management of digestate from biogas plants used as fertiliser — IEA Bioenergy Task 37
Jak długo trzeba magazynować poferment?
Zbiornik na poferment musi pomieścić produkcję przez okres, w którym nie wolno go stosować na polach (zwykle kilka miesięcy), co w Polsce wynika z przepisów programu działań azotanowych.
W przepisach określono minimalne pojemności zbiorników na nawozy płynne naturalne w gospodarstwach, a także okresy zakazu nawożenia. Poferment z biogazowni jest zwykle traktowany podobnie jak gnojowica, jeśli zawiera odchody zwierzęce, ale konkretne wymagania zależą od klasyfikacji i pozwoleń. Inwestor powinien zaplanować pojemność z zapasem oraz sprawdzić aktualny program azotanowy.
Źródła: Pytania i odpowiedzi do Programu azotanowego — gov.pl
Jak poferment wpływa na glebę?
Poferment dostarcza roślinom składników pokarmowych i zawiera materię organiczną, ale ma jej mniej niż kompost, więc jego wpływ na próchnicę jest ograniczony.
W trakcie fermentacji łatwo rozkładalna materia zostaje zużyta, a pozostaje bardziej stabilna frakcja. Efekt na glebę zależy od dawki i częstotliwości aplikacji oraz struktury gleby. Frakcja stała po separacji lub po kompostowaniu lepiej wzbogaca glebę w materię organiczną. Nadmierne dawki, zwłaszcza fosforu i azotu, grożą wymyciem do wód.
Źródła: Quality management of digestate from biogas plants used as fertiliser — IEA Bioenergy Task 37
Jakie badania pofermentu warto wykonywać?
Warto badać suchą masę, materię organiczną, pH, azot ogólny i amonowy, fosfor, potas, magnez, a w odpadach także metale ciężkie i zanieczyszczenia fizyczne.
Regularne badania pozwalają ustalić dawki nawozowe, ocenić jakość procesu i spełnić wymagania prawne. Próbki pobiera się po wymieszaniu zbiornika, a przy aplikacji — z wozu. Wyniki z jednego terminu nie zastępują stałego monitoringu, bo skład zmienia się wraz z recepturą wsadu. Laboratorium powinno stosować uznane metody i podawać niepewność wyniku.
Źródła: Quality management of digestate from biogas plants used as fertiliser — IEA Bioenergy Task 37
Dlaczego poferment ma mniej suchej masy niż wsad?
Poferment ma mniej suchej masy organicznej niż wsad, bo część materii została przekształcona w biogaz, a sucha masa mineralna pozostaje.
W trakcie fermentacji ubywa masy suchej organicznej (proporcjonalnie do stopnia rozkładu), a skład mineralny pozostaje, więc zawartość popiołu w suchej masie rośnie. Zawartość wody zwykle zbliżona jest do wsadu, jeśli nie rozcieńczano go dodatkowo. Przy planowaniu logistyki trzeba uwzględnić ilość pofermentu odpowiadającą wsadowi pomniejszonemu o gaz.
Źródła: Utilisation of digestate from biogas plants as biofertiliser — IEA Bioenergy Task 37
Jak najlepiej rozwozić poferment na pola?
Najlepiej rozwozić poferment w okresie wegetacji i z użyciem aplikacji doglebowej (np. węże wleczone, redlice), co ogranicza straty amoniaku i uciążliwość zapachową.
Rozlewanie rozbryzgowe prowadzi do większych emisji NH₃. Warunki pogodowe wpływają na straty: chłodne i wilgotne dni są korzystniejsze niż upał. Należy przestrzegać terminów, odległości od wód i zabudowań, oraz dawek. Dobry plan logistyczny uwzględnia czas pracy sprzętu, zagęszczenie gleby i ograniczenia sezonowe.
Źródła: Utilisation of digestate from biogas plants as biofertiliser — IEA Bioenergy Task 37
Czy poferment można kompostować?
Tak, frakcję stałą pofermentu można kompostować, co zmniejsza uciążliwość zapachową, poprawia strukturę i może ułatwić zagospodarowanie.
Kompostowanie wymaga dodatku materiału strukturalnego (np. słomy, zrębków), napowietrzania i kontroli temperatury. Efektem jest stabilny produkt, który po spełnieniu wymagań prawnych może być nawozem organicznym lub polepszaczem gleby. Straty azotu podczas kompostowania są znaczące, o ile proces nie jest dobrze prowadzony. W przypadku odpadów obowiązują zezwolenia i badania jakości.
Źródła: Rozporządzenie (UE) 2019/1009 — produkty nawozowe UE — EUR-Lex
Dlaczego poferment ma odczyn zasadowy?
Poferment ma zwykle pH 7,5–8,5, bo podczas fermentacji powstają wodorowęglany i amoniak, a lotne kwasy tłuszczowe są zużywane.
Odczyn zasadowy zwiększa lotność amoniaku, dlatego aplikacja wymaga staranności. Z drugiej strony poferment lekko odkwasza gleby kwaśne, choć efekt jest niewielki w porównaniu z wapnowaniem. Przy pH powyżej 8 straty NH₃ rosną szybko. Pomiar pH wykonuje się na świeżej próbce.
Źródła: Utilisation of digestate from biogas plants as biofertiliser — IEA Bioenergy Task 37
Czy poferment zawiera patogeny?
Poferment może zawierać część mikroorganizmów obecnych we wsadzie, a ich liczba zależy od temperatury, czasu retencji i rodzaju substratów; dla odpadów wymagana bywa higienizacja.
Fermentacja termofilowa redukuje patogeny skuteczniej niż mezofilowa. Dla gnojowicy i substratów rolniczych ryzyko jest podobne do surowej gnojowicy, ale po fermentacji bywa niższe. Aby ograniczyć ryzyko, stosuje się higienizację, odstępy czasowe od zbioru roślin spożywanych na surowo i zasady aplikacji. Szczegółowe wymagania wynikają z przepisów dla odpadów i ubocznych produktów zwierzęcych.
Źródła: Quality management of digestate from biogas plants used as fertiliser — IEA Bioenergy Task 37
Jak ograniczyć straty azotu z pofermentu?
Straty azotu ogranicza się, stosując aplikację doglebową, przykrywając zbiorniki, unikając rozlewania w upały i wiatr, a także dostosowując dawkę do potrzeb roślin i pogody.
Największe straty NH₃ następują w pierwszych godzinach po rozlaniu, dlatego szybkie wmieszanie w glebę jest skuteczne. Zbiorniki z kożuchem ograniczają emisje, a przykrycia (np. pływające) ograniczają je jeszcze bardziej. Zmniejszenie strat poprawia opłacalność nawożenia i zmniejsza zanieczyszczenie środowiska.
Źródła: Pytania i odpowiedzi do Programu azotanowego — gov.pl
Czy fosfor w pofermencie jest dostępny dla roślin?
Fosfor w pofermencie jest częściowo dostępny dla roślin, a jego efektywność zależy od formy chemicznej, odczynu gleby i typu pofermentu, zwykle jest porównywalna z innymi nawozami organicznymi.
Przy separacji fosfor koncentruje się we frakcji stałej, którą można dawkować w innym terminie. Z uwagi na ryzyko eutrofizacji w gospodarstwach o dużej koncentracji zwierząt dawki fosforu bywają głównym ograniczeniem aplikacji. Badania gleby i pofermentu pomagają zaplanować nawożenie bez nadmiaru.
Źródła: Utilisation of digestate from biogas plants as biofertiliser — IEA Bioenergy Task 37
Jakie obowiązki ma biogazownia związane z pofermentem?
Biogazownia musi zapewnić zgodne z prawem zagospodarowanie pofermentu, prowadzić ewidencję, mieć odpowiednie zbiorniki i dokumentować użycie nawozów na polach.
W zależności od substratów poferment jest odpadem lub produktem. Przy odpadach potrzebne są decyzje, wpisy w BDO oraz karty przekazania. Przy użyciu w rolnictwie — plan nawożenia i spełnianie wymagań programu azotanowego. Umowy z odbiorcami określają dawki, terminy i odpowiedzialność. Dobrze zaprojektowana logistyka pofermentu bywa równie ważna jak logistyka substratów.
Źródła: Ustawa z 13 lipca 2023 r. o ułatwieniach w inwestycjach w zakresie biogazowni rolniczych, Dz.U. 2023 poz. 1597; Dyrektywa 2008/98/WE w sprawie odpadów — EUR-Lex