Marnowanie żywności: obowiązki sklepów, opłata 0,1 zł za kg i droga odpadów do biogazu

Ustawa o przeciwdziałaniu marnowaniu żywności z 19 lipca 2019 r. zobowiązuje sprzedawców żywności — sklepy o powierzchni sprzedaży powyżej 250 m², w których żywność daje co najmniej 50% przychodów — do nieodpłatnego przekazywania nadwyżek organizacjom pozarządowym, prowadzenia kampanii edukacyjnych i wnoszenia opłaty za marnowanie żywności (0,1 zł za kg). Żywność, która mimo to staje się odpadem, powinna trafić do odzysku, zgodnie z hierarchią postępowania z odpadami; dla bioodpadów to m.in. kompostownie i biogazownie.

Co to jest „marnowanie żywności”

Ustawa definiuje je węziej niż potocznie: to wycofanie z etapu dystrybucji żywności, która spełnia wymogi prawa żywnościowego, np. ze względu na zbliżający się termin przydatności do spożycia, datę minimalnej trwałości albo wady wyglądu produktu lub opakowania, i przeznaczenie jej do unieszkodliwiania jako odpad. Żywność niespełniająca wymogów bezpieczeństwa nie jest „marnowaną” w tym rozumieniu.

Obowiązki sprzedawcy

1. Umowa z organizacją pozarządową (forma pisemna lub elektroniczna pod rygorem nieważności) o nieodpłatnym przekazywaniu żywności spełniającej wymogi prawa żywnościowego, a nieprzeznaczonej do sprzedaży. Wyłączono napoje alkoholowe powyżej wskazanych progów alkoholu. Umowa określa m.in. czas i sposób przekazywania, podział kosztów odbioru i dystrybucji, przypadki odmowy odbioru oraz okres obowiązywania. Po wypowiedzeniu trzeba zawrzeć nową umowę w ciągu 14 dni, o ile nie ma innej.
2. Kampania edukacyjno-informacyjna w sklepie co najmniej raz w roku, przez co najmniej dwa kolejne tygodnie, w każdym dniu działalności, wspólnie z organizacją pozarządową; może na nią pójść do 20% środków z opłaty.
3. Opłata za marnowanie żywności: stawka 0,1 zł/kg, podstawa to 90% masy marnowanej żywności, liczona na koniec roku. Opłatę można pomniejszyć o koszty kampanii i o koszty wykonania umowy (np. transport i dystrybucja). Nie wnosi się jej, jeśli jej wysokość nie przekracza 300 zł.
4. Termin płatności: do 30 kwietnia następnego roku na rachunek organizacji pozarządowej, z którą jest umowa (przy kilku organizacjach opłatę dzieli się proporcjonalnie do odebranej żywności). Brak umowy — wpłata na rachunek wojewódzkiego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej.
5. Sprawozdanie o marnowanej żywności do wojewódzkiego funduszu do 31 marca roku następnego (łączna masa, należna opłata). Informację o wysokości opłaty lub wartości przekazanej żywności zamieszcza się w sprawozdaniu finansowym oraz na stronie internetowej, jeśli sprzedawca ją prowadzi.

Przykład obliczenia opłaty

Załóżmy (przykład ilustracyjny), że sklep w ciągu roku zmarnował 10 000 kg żywności w rozumieniu ustawy. Podstawa opłaty to 90% masy, czyli 9 000 kg. Przy stawce 0,1 zł/kg opłata wynosi 900 zł. Jeśli sprzedawca poniósł udokumentowane koszty kampanii edukacyjnej i wykonania umowy (np. transport i dystrybucja) w łącznej wysokości co najmniej 900 zł, opłata po pomniejszeniu spada do zera. Gdy całość opłaty nie przekracza 300 zł, w ogóle się jej nie wnosi.

Kalendarz sprzedawcy żywności

Kary

• brak umowy z organizacją pozarządową: kara pieniężna 5000 zł — nie nakłada się jej, jeśli sprzedawca wykaże, że w powiecie nie było możliwe zawarcie takiej umowy;
• niewniesienie opłaty, wniesienie w niepełnej wysokości lub po terminie: kara od 500 zł do 10 000 zł;
• niezłożenie sprawozdania: kara grzywny w trybie wykroczeń.

Kary pieniężne wymierza w drodze decyzji wojewódzki inspektor ochrony środowiska; przy ustalaniu wysokości bierze pod uwagę m.in. ilość marnowanej żywności, wysokość niepełnej opłaty i liczbę dni opóźnienia.

Co dalej z żywnością, która nie trafiła do potrzebujących

Ustawa nie rozstrzyga o dalszych losach zepsutej żywności — to domena przepisów o odpadach. Hierarchia (art. 17 ustawy o odpadach) każe najpierw zapobiegać, potem ponownie użyć, następnie poddać recyklingowi, w tym organicznemu. W praktyce:

• odpady żywności z handlu mają swoje kody w katalogu (np. produkty spożywcze przeterminowane lub nieprzydatne do spożycia, odpady kuchenne ulegające biodegradacji); sposób ich zagospodarowania zależy od tego, czy zawierają produkty pochodzenia zwierzęcego i czy są w opakowaniach;
• biogazownie i kompostownie odbierające takie odpady potrzebują odpowiedniego zezwolenia lub pozwolenia, instalacji do rozpakowywania opakowań (depackaging) oraz — dla produktów pochodzenia zwierzęcego — spełnienia wymagań sanitarnych, w tym higienizacji;
• dostawca i odbiorca prowadzą ewidencję w BDO (KPO, KEO).

Z perspektywy biogazu im skuteczniejsza prewencja i przekazywanie żywności ludziom, tym mniej wartościowego substratu — i dobrze: to wynik zgodny z hierarchią.

Typowe błędy sklepów

• brak umowy lub umowa bez wymaganych postanowień;
• naliczenie opłaty od 100% masy zamiast 90%;
• pominięcie sprawozdania do wojewódzkiego funduszu;
• niewłaściwe kody i brak ewidencji przy przekazaniu odpadów;
• kampania krótsza niż dwa tygodnie albo bez współpracy z organizacją.

Co zrobić najpierw

1. Sprawdź, czy twój sklep spełnia progi (250 m² i 50% przychodów z żywności).
2. Zawrzyj umowę z organizacją pozarządową o wymaganym zakresie.
3. Mierz masę marnowanej żywności i rozpisz, kiedy będzie sprawozdanie i opłata.
4. Zorganizuj odbiór odpadów żywności do wyspecjalizowanej instalacji.

Tekst ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej; przed decyzją inwestycyjną lub formalną sprawdź aktualne brzmienie przepisów i skonsultuj się z prawnikiem lub właściwym organem.