Digestat, czyli poferment: nawóz z biogazowni, jego skład, prawo i aplikacja

Digestat, czyli poferment, to produkt uboczny fermentacji beztlenowej, który zawiera azot, fosfor, potas, mikroelementy i materię organiczną, dzięki czemu może zastępować część nawozów mineralnych; jego wartość i status prawny zależą jednak od tego, z jakich substratów powstał. Dlatego mówienie o pofermencie jako o „nawozie przyszłości” ma sens tylko w połączeniu z jakością, przepisami i właściwą aplikacją.

Czym jest i jak powstaje

W trakcie fermentacji mikroorganizmy rozkładają łatwo biodegradowalną materię organiczną na biogaz. To, co zostaje, czyli trudniej rozkładalna materia, biomasa mikroorganizmów, składniki mineralne i woda, tworzy poferment. Jest zwykle płynny (sucha masa poniżej kilkunastu procent), a po separacji mechanicznej dzieli się na frakcję płynną (bogatszą w azot amonowy) i stałą (więcej fosforu, materii organicznej i włókna). Technologie i bilans omawia wpis Separacja pofermentu.

Skład nawozowy

Poferment zawiera makroelementy (N, P, K), siarkę, magnez i mikroelementy. Ich stężenia zależą od substratów (gnojowica, kiszonka, odpady), rozcieńczenia i separacji, więc nie podajemy „typowych” liczb; do planowania nawożenia potrzebna jest analiza konkretnego pofermentu. Znaczna część azotu występuje w formie amonowej, szybciej dostępnej dla roślin niż azot organiczny, ale też podatnej na straty amoniaku, jeśli poferment jest źle przechowywany lub aplikowany. Szczegóły: Skład pofermentu i Bilans azotu i dawki pofermentu.

Zalety względem nawozów mineralnych

• Kompleksowe żywienie roślin: poferment dostarcza wiele składników naraz.
• Materia organiczna poprawia strukturę gleby i jej zdolność zatrzymywania wody.
• Zamknięcie obiegu składników: składniki pobrane przez rośliny wracają na pole.
• Mniejsza uciążliwość zapachowa w porównaniu z surową gnojowicą, choć nie jest to reguła (Poferment: przechowywanie w zbiornikach zamkniętych).
• Potencjalna oszczędność nawozów mineralnych, szczególnie w okresach drogich nawozów (w latach 2021–2022 ceny gwałtownie wzrosły, później spadły).

Warto pamiętać o ograniczeniach: stężenia składników są niższe niż w nawozach mineralnych, a transport rozcieńczonego pofermentu jest kosztowny.

Prawo: nawóz, produkt czy odpad

Droga prawna zależy od substratów. Poferment z biogazowni rolniczych przetwarzających substraty z listy dla biogazu rolniczego może być krajowym produktem pofermentacyjnym (zasady obowiązujące od 11 września 2023 r., zob. Poferment: nowe przepisy w ustawie o nawozach). Poferment z odpadów może uzyskać status produktu nawozowego UE zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2019/1009, stosowanym od 16 lipca 2022 r. (opis), albo pozostaje odpadem i wymaga stosownych zezwoleń (Poferment: nawóz czy odpad). Gdy wsad zawiera uboczne produkty zwierzęce, obowiązuje rozporządzenie 1069/2009 i wymagania higienizacji.

Limity i terminy nawożenia

Stosowanie nawozów naturalnych, w tym pofermentu pochodzącego z odchodów zwierząt, podlega limitom i terminom wynikającym z dyrektywy azotanowej i krajowego programu azotanowego. Limit 170 kg N/ha rocznie z nawozów naturalnych obowiązuje według wpisów serwisu w całym kraju od 2020 r. (Stosowanie pofermentu na polach: dawki, terminy, limit 170 kg N oraz Program azotanowy 2020).

Aplikacja i emisje amoniaku

Sposób rozprowadzenia ma duży wpływ na straty azotu. Rozlewanie rozbryzgowe ma największe straty; węże wleczone i iniekcja doglebowa je ograniczają, przy czym skuteczność zależy od warunków. Fertygacja jest możliwa tylko z frakcją dokładnie oczyszczoną. Frakcję stałą można kompostować lub stosować jako polepszacz gleby. Zagadnienia opisuje wpis Emisje amoniaku z pofermentu: techniki aplikacji. Magazynowanie w zbiornikach zamkniętych ogranicza straty i resztkowe emisje metanu (Magazynowanie pofermentu).

Certyfikacja jakości

Systemy zapewnienia jakości (np. europejski ECN-QAS dla kompostu i pofermentu) zwiększają zaufanie rolników i ułatwiają komercjalizację. Raport EBA wskazuje na potencjał pofermentu w zastąpieniu części nawozów mineralnych (Raport EBA o pofermencie).

Podsumowując: poferment może być wartościowym nawozem, jeśli ma przewidywalny skład, spełnia wymogi prawne i jest aplikowany z uwzględnieniem bilansu azotu.