ILUC, uprawy energetyczne i kryteria zrównoważoności biogazu w RED

Pośrednia zmiana użytkowania gruntów (ILUC, indirect land use change) to zjawisko, w którym uprawa roślin energetycznych na istniejących polach wypiera produkcję żywności lub paszy, a popyt na nią jest zaspokajany przez wprowadzenie nowych upraw w innych miejscach, np. kosztem lasów lub łąk. Przekształcanie takich gruntów uwalnia węgiel, co może zniwelować korzyści klimatyczne z bioenergii. Dyrektywy RED II i RED III reagują na to ryzyko, ograniczając udział biopaliw z upraw żywnościowych i paszowych oraz promując surowce z odpadów i pozostałości. Dla biogazu oznacza to premiowanie gnojowicy, bioodpadów i osadów ściekowych oraz ostrożne podejście do dedykowanych upraw.

Jak działa ILUC

Bezpośrednia zmiana użytkowania gruntów (LUC) zachodzi, gdy zamieniamy np. las na pole pod uprawę energetyczną. ILUC jest efektem rynkowym: zwiększony popyt na surowiec przesuwa ceny i powoduje ekspansję rolnictwa gdzie indziej. Nie da się go zmierzyć bezpośrednio, więc jest szacowany modelami ekonomicznymi, wokół których toczy się dyskusja naukowa. Dla biopaliw z upraw żywnościowych oszacowania ILUC bywają znaczące, dlatego regulacje przyjęły podejście ostrożnościowe w formie limitów.

Jak podchodzi do tego RED

1. Limity dla upraw żywnościowych i paszowych. W transporcie udział biopaliw z takich upraw jest ograniczony; RED II ustalił limit na poziomie udziału z 2020 r. powiększonego o 1 punkt procentowy i nie więcej niż 7% końcowego zużycia energii w transporcie. Państwa mogą stosować niższe limity.
2. Surowce zaawansowane (Załącznik IX). Część A obejmuje m.in. algi, frakcję biomasy z odpadów komunalnych, bioodpady, słomę, obornik i osady ściekowe; część B – zużyty olej spożywczy i tłuszcze zwierzęce określonych kategorii. Biopaliwa z tych surowców mają preferencje (w tym mnożniki przy zaliczaniu do celów).
3. Biopaliwa wysokiego ryzyka ILUC. Dla surowców z wyraźną ekspansją na grunty o wysokich zasobach węgla ustalono stopniowe wycofanie.
4. Kryteria rolnicze i gruntowe. Biomasa rolnicza musi pochodzić z gruntów, które nie mają wysokiej wartości różnorodności biologicznej ani dużych zasobów węgla, oraz spełniać zasady dobrych praktyk rolniczych.

Co to znaczy dla biogazowni

• Odpady i nawozy naturalne – najbezpieczniejsza kategoria, wolna od ryzyka ILUC.
• Uprawy energetyczne (kukurydza kiszonkowa) – mogą być wykorzystywane, ale w bilansie GHG ponoszą emisje z uprawy, a w niektórych systemach ograniczone ich udział w wsparciu lub zaliczaniu do celów. Przepisy krajowe mogą dodatkowo limitować udział takich substratów.
• Międzyplony i drugie plony – uprawiane między głównymi plonami lub po nich, nie wypierają produkcji żywności; jeśli są dobrze zaplanowane, mogą poprawiać żyzność gleby.
• Pozostałości rolnicze (słoma) – wymagają równowagi z potrzebą zachowania materii organicznej gleby.

Przykład obliczeniowy (ilustracyjny)

Biogazownia ma 5000 ha pól wokół i potrzebuje 40 000 t kiszonki rocznie. Przy plonie 40 t/ha świeżej masy wymaga to 1000 ha, czyli 20% gruntów w promieniu. Jeśli 800 ha pochodzi z istniejących pól, na których wcześniej uprawiano zboże na paszę, część zapotrzebowania na paszę zostanie przesunięta gdzie indziej – efekt ILUC zależy od elastyczności rynku. Gdyby zamiast tego 600 ha stanowiły międzyplony (30 t/ha) = 18 000 t, a resztę stanowiły odpady i gnojowica, ryzyko ILUC byłoby znacząco mniejsze. Liczby są ilustracyjne i służą zobrazowaniu rachunku.

Praktyczne wnioski

1. Planując bazę surowcową, zwiększaj udział odpadów, nawozów naturalnych i międzyplonów.
2. Dokumentuj pochodzenie upraw i spełnienie kryteriów gruntowych.
3. Sprawdzaj krajowe limity dla substratów i warunki wsparcia.
4. Wykonuj bilans GHG z uwzględnieniem uprawy.
5. Komunikuj lokalnie, jak biogazownia wpływa na użytkowanie gruntów.

Rola RED III

Dyrektywa RED III (UE) 2023/2413 utrzymała logikę ograniczania biomasy z upraw żywnościowych i paszowych oraz wzmocniła wymagania dotyczące zrównoważonego pozyskiwania biomasy, w tym leśnej, a także rozszerzyła listę kryteriów obejmujących mniejsze instalacje. Praktyczny wniosek dla producentów biogazu jest taki, że dokumentacja pochodzenia surowców będzie coraz ważniejsza, a ryzyko regulacyjne dla instalacji opartych na uprawach głównych rośnie.

Podsumowanie

ILUC to kwestia, która kształtuje politykę wobec biomasy. Dla biogazu najlepszą odpowiedzią jest oparcie na odpadach, nawozach naturalnych i międzyplonach oraz przejrzysta dokumentacja pochodzenia surowców.