Łotwa: składnik OIK w obowiązkowym zakupie energii z biogazu — od rachunków do budżetu państwa

Łotewski system obowiązkowego zakupu energii (obligātais iepirkums) przez lata finansował wyższe ceny energii z kogeneracji i odnawialnych źródeł, w tym z biogazu, składnikiem OIK (obligātā iepirkuma komponente) doliczanym do rachunków odbiorców. Nowe prawa do tego wsparcia nie są przyznawane od 2012 r., a w grudniu 2022 r. rząd zdecydował o przeniesieniu kosztów do budżetu państwa.

Jak działał OIK

Składnik OIK płacili odbiorcy końcowi proporcjonalnie do zużycia energii, niezależnie od wybranego sprzedawcy. Elektrownie uprawnione do obowiązkowego zakupu sprzedawały energię po cenie gwarantowanej, wyższej niż rynkowa, a różnicę pokrywał składnik OIK. Cena była powiązana z rodzajem paliwa wykorzystywanego w biogazowni. Podstawą prawną były rozporządzenia Rady Ministrów nr 221 z 2009 r. (kogeneracja) i nr 262 z 2010 r. (OZE), zastąpione we wrześniu 2020 r. nowymi aktami. Nowych praw od 2012 r. nie przyznaje się, więc system zamknął się dla nowych inwestorów, a ewentualne wsparcie obejmuje tylko istniejące instalacje.

Reformy 2019–2021

W styczniu 2019 r. ministerstwo gospodarki zaproponowało zakończenie składnika OIK od 1 stycznia 2022 r. Plan zakładał m.in. wstrzymanie nadmiernego wsparcia, cięcie wsparcia dla elektrowni niepracujących oraz zaostrzenie wymogów wobec biogazowni, a także zasadę, że od 2022 r. wsparcie państwa dla produkcji energii ma opierać się na rynku i nie przekraczać 0,3% PKB rocznie. Ministerstwo informowało, że wstrzymanie wsparcia dla kilkudziesięciu elektrowni zapobiegnie wzrostowi kosztów obowiązkowego zakupu o 391 mln € (źródło nie podaje, w jakim okresie).

Wcześniej zmiany ustawy o rynku energii weszły w życie 15 lutego 2020 r., a 2 września 2020 r. rząd przyjął nowe rozporządzenia (zob. relacja z ich przyjęcia). Odrębnie 17 września 2020 r. Saeima poparła w pierwszym czytaniu projekt ustawy znoszącej składnik OIK; według wnioskodawców gospodarstwa domowe miały płacić za energię średnio o 15% mniej (było to dopiero pierwsze czytanie). Od 1 stycznia 2021 r. wymogi sprawności i wykorzystania ciepła obejmują także OZE, a od 2022 r. biogazownie mają ograniczać użycie produktów rolnych klasy spożywczej, takich jak kukurydza.

Skutki dla biogazowni

Według opracowania z konferencji Rural Development 2021 w 2021 r. energię w systemie obowiązkowego zakupu sprzedawało 46 biogazowni, o sześć mniej niż w 2020 r. Autorzy wiążą słabsze wyniki pierwszej połowy 2021 r. ze zmianami przepisów o sprawności kogeneracji z końca 2020 r. Według autorów wymogi dotyczące sprawności kogeneracji zaczęły więc realnie ograniczać liczbę instalacji korzystających ze wsparcia; ograniczenia użycia produktów rolnych klasy spożywczej miały obowiązywać dopiero od 2022 r.

Przeniesienie kosztów do budżetu

Rząd zatwierdził 20 grudnia 2022 r. pokrycie kosztów OIK z budżetu państwa; zmiany w ustawie o rynku energii wymagają jeszcze zatwierdzenia przez Saeimę. Wcześniej gabinet przyjął koncepcję ustalenia średniej stawki OIK na 0 €/MWh od 1 września 2022 r. do 31 grudnia 2025 r., a ministerstwo ma przygotować przepisy, aby odbiorcy końcowi nie płacili OIK także po 2025 r. W proponowanym modelu państwowy sprzedawca (EPT) pokrywa koszty OIK z przychodów rynkowych, a ewentualny niedobór w całym okresie, wraz z VAT, pokrywa budżet.

Dla wytwórców energii z biogazu zmiana ta nie oznacza obniżenia gwarantowanej ceny, ale zmienia sposób finansowania: z rachunków odbiorców do budżetu i przychodów państwowego sprzedawcy.

Łotwa na tle sąsiadów

Sąsiednie kraje bałtyckie poszły inną drogą. Estonia stosuje ruchomą premię z górną granicą łącznego przychodu i aukcje, a Litwa przeszła na aukcje neutralne technologicznie. Łotwa utrzymała historyczny system gwarantowanych cen dla instalacji, które weszły do niego do 2012 r., i próbuje jednocześnie ograniczać jego koszty: przez zaostrzanie wymogów dla biogazowni, a ostatnio przez zmianę źródła finansowania. Różnice pokazują, że wsparcie energii z biogazu w regionie ewoluuje od stałych gwarancji ku mechanizmom rynkowym, ale w tempie dyktowanym kosztami dziedziczonymi po wcześniejszych umowach.

Wnioski dla inwestora

• System jest zamknięty dla nowych instalacji od 2012 r.; dla nowych biogazowni istotne są inne kanały (biometan, rynek energii).
• Istniejące instalacje muszą spełniać wymogi sprawności i składu substratów, inaczej ryzykują cofnięcie prawa do zakupu.
• Finansowanie z budżetu zmienia punkt ciężkości sporu o koszty z odbiorców na podatników.