Odpady i metan w Afryce Subsaharyjskiej: co mówią dane Banku Światowego

Według Banku Światowego ilość odpadów komunalnych w Afryce Subsaharyjskiej ma wzrosnąć mniej więcej trzykrotnie, z ok. 174 mln t w 2016 r. do ok. 516 mln t w 2050 r., a większość z nich trafia dziś na nieuporządkowane wysypiska. To dane z raportu „What a Waste 2.0” z 2018 r. Połączenie dużego udziału odpadów biodegradowalnych, niskiego poziomu kontrolowanego składowania i rosnącej urbanizacji sprawia, że region jest zarazem źródłem znaczących emisji metanu i dużej szansy dla fermentacji beztlenowej.

Skala globalna i regionalna

W raporcie z 2018 r. Bank Światowy podawał, że w 2016 r. wytworzono na świecie 2,01 mld t odpadów komunalnych, a w 2050 r. ich ilość ma wzrosnąć do 3,40 mld t, czyli o 70%, jeśli nie nastąpią zmiany polityk. Dla Afryki Subsaharyjskiej opracowanie African Clean Cities Platform, powołując się na ten raport (s. 28), wskazuje wzrost z ok. 174 mln t w 2016 r. do ok. 516 mln t w 2050 r., czyli około trzykrotny. Phys.org podaje dla 2016 r. wartość ok. 180 mln t, czyli ok. 9% ilości globalnej. Rozbieżność wynika z zaokrągleń i definicji regionu.

Skład: dlaczego organika jest tak ważna

Według komentarza Desty Mebratu (Phys.org, 2022) ponad 60% odpadów wytwarzanych w afrykańskich miastach jest biodegradowalnych, a kolejne ok. 20% nadaje się do recyklingu. To więcej niż w wielu krajach Europy, gdzie duży udział mają opakowania. African Clean Cities Platform zauważa, że wraz ze wzrostem zamożności kraju spada udział odpadów organicznych, a rośnie plastiku i papieru. Wysoka wilgotność i podatność na szybki rozkład sprawiają, że tego rodzaju odpady są gorszym paliwem dla spalarni, a lepszym substratem dla fermentacji beztlenowej i kompostowania. Ten sam materiał na wysypisku generuje metan i odcieki.

Jak są składowane

Mebratu pisze, że w 2016 r. tylko ok. 11% odpadów regionu trafiło na prawidłowo zaprojektowane i zarządzane składowiska, a ponad 60% na otwarte wysypiska; w wielu afrykańskich miastach do 90% odpadów trafia na otwarte wysypiska, a znaczna część jest spalana. African Clean Cities Platform, powołując się na raport Banku Światowego (s. 82), wskazuje, że co najmniej 70% odpadów w Afryce Subsaharyjskiej jest składowane na nieuporządkowanych wysypiskach. Różnica wynika z odmiennych definicji i danych. Wniosek jest jednak spójny: większość odpadów nie jest składowana w sposób kontrolowany, a więc metan nie jest przechwytywany.

Konsekwencje klimatyczne i bezpieczeństwa

Metan z wysypisk ma duży wpływ na klimat w perspektywie kilkudziesięciu lat. Poza emisją w grę wchodzą pożary wysypisk i osuwiska, których tragicznym przykładem było osunięcie Kiteezi w Kampali w 2024 r. (Uganda: osunięcie wysypiska Kiteezi) oraz wcześniejsze zdarzenie na Koshe w Addis Abebie z marca 2017 r. (zob. Reppie w Addis Abebie).

Co może zmniejszyć emisje

1. Selektywna zbiórka bioodpadów (nawet w uproszczonej formie, np. z rynków i targowisk) to pierwszy krok.
2. Kompostowanie i fermentacja w instalacjach o skali dopasowanej do miasta; biogazownia daje energię, a poferment nawóz.
3. Odgazowanie składowisk i spalanie lub wykorzystanie energetyczne metanu tam, gdzie składowanie pozostaje konieczne (zob. Gaz składowiskowy: obowiązki odgazowania).
4. Integracja nieformalnego sektora: zbieracze odpadów są częścią systemu i powinni mieć w nim miejsce.
5. Finansowanie: w wielu miastach brakuje funduszy na bieżące koszty zbiórki, które są warunkiem funkcjonowania jakiejkolwiek instalacji.

Dane Banku Światowego pozwalają ocenić skalę, lecz nie zastępują lokalnych badań składu odpadów: potencjał biogazu w mieście zależy od realnego składu i sposobu zbiórki.

Gdzie fermentacja ma sens, a gdzie nie

Fermentacja beztlenowa wymaga stosunkowo czystego strumienia bioodpadów. African Clean Cities Platform wskazuje jako główne metody zagospodarowania odpadów organicznych kompostowanie i fermentację metanową, przy czym kompostowanie ma krótszy czas procesu, mniej odorów i nie wymaga zaawansowanej technologii. Z mieszanego strumienia odpadów komunalnych, w którym frakcja organiczna jest zanieczyszczona tworzywami, szkłem i metalami, można ją wydzielić w sortowni, ale uzyskany materiał jest gorszej jakości, a poferment trudniejszy do wykorzystania rolniczego. Dlatego w wielu miastach pierwszym krokiem bywa kompostowanie: tańsze, mniej wrażliwe na zanieczyszczenia, choć nie produkuje energii. Biogazownie sprawdzają się tam, gdzie jest duży, względnie czysty strumień: rynki hurtowe, targowiska, przetwórstwo spożywcze, rzeźnie i duże instytucje. W polskiej praktyce porównanie obu rozwiązań przedstawia wpis Kompostowanie czy fermentacja bioodpadów.

Dlaczego liczby regionalne trzeba czytać ostrożnie

Dane Banku Światowego opierają się na raportach krajów, które w Afryce Subsaharyjskiej często są niepełne lub oparte na szacunkach. Zbiórka obejmuje głównie obszary centralne miast, a odpady generowane na peryferiach lub spalane na miejscu nie są ujęte. Skład odpadów zmienia się wraz z dochodem: w miastach o wyższych dochodach rośnie udział opakowań. Dla planowania konkretnej instalacji niezbędne są lokalne badania składu odpadów.